Działalność Pracowni Tyfloinformatycznej

Instytutu Informatyki UJ

 

 

Cele i zadania Pracowni Tyfloinformatycznej

 

 

Prowadzący pracownię tyfloinformatyczną mgr Andrzej Woch jest absolwentem matematyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sprawdzony i skuteczny model funkcjonowania pracowni tyfloinformatycznej przywiózł z pobytu na stypendium w Niemczech na Uniwersytecie Karlsruhe, gdzie już od wielu lat istnieje wyspecjalizowana komórka uniwersytetu zajmująca się znoszeniem barier informacyjnych dotykających niewidomych i słabowidzących studentów. Dzięki bardzo dobrej współpracy z Małopolskim Odziałem PFRON, Fundacją Edukacji Informatycznej i Stowarzyszeniu Asysta przy skromnych warunkach lokalowych i technicznych udaje nam się świadczyć dużą pomoc niewidomym studentom Uniwersytetu Jagiellońskiego.

 

        I.      Prace wykonane przez Pracownię Tyfloinformatyczną w 2001 roku

 

Opracowywanie w postaci elektronicznej podręczników i innych materiałów drukowanych dla studentów niewidomych. Z pomocy tego rodzaju skorzystali: Marcin Patoczka, student informatyki, Dawid Górny, student prawa, Grzegorz Pająk, student dziennikarstwa, Alicja Mikołajec, studentka bibliotekoznawstwa, Anna Januszewska, studentka filologii polskiej. Łącznie dla wyżej wymienionych osób w Pracowni przygotowano w postaci elektronicznej kilka tysięcy stron tekstów. Dodatkowo w przypadku pana Marcina Patoczki zorganizowano w porozumieniu z Centrum Woluntariatu systematyczne nagrywanie na taśmę tych materiałów, które nie pozwalają na opracowanie elektroniczne.

 

Prowadzenie szkoleń w zakresie samodzielnej obsługi komputera przez studentów niewidomych. W szkoleniach wzięli udział: Izabela Podczerwińska - szkolenie podstawowej obsługi komputera przy pomocy programu udźwiękawiającego system operacyjny Windows 98, Marcin Patoczka - szkolenie w zakresie udźwiękowienia systemu UNIX, Anna Januszewska podstawowa obsługa komputera przy pomocy programu powiększającego Lunar. Szkolenia osób z centrum Woluntariatu (Maciej Rachel, Agnieszka Żak, Paweł Gorow) chcących pomagać w opracowywaniu materiałów dla studentów niewidomych - system operacyjny Windows 98, Recognita, Fine Reader.

 

Udział w konferencjach o tematyce tyfloinformatycznej i wystąpienia w mediach:

 

Pracownia nawiązała kontakty i wymianę doświadczeń z następującymi organizacjami:

 

Podejmowanie inicjatyw w zakresie znoszenia barier dostępu do współczesnej techniki i informacji. Aktualnie Pracownia prowadzi prace studialne w zakresie:

 

     II.      Prace wykonane przez Pracownię Tyfloinformatyczną w 2002 roku

 

Ze względu na fakt, że Pracownia posiada tylko jeden skaner opracowywanie materiałów dydaktycznych w specjalistycznej elektronicznej postaci odbywało się w ograniczonym zakresie.  Skorzystały z tej działalności następujące osoby: Marzena Luks - studentka filologii ukraińskiej, Dawid Górny - student prawa, Marcin Patoczka - student informatyki, Anna Jarosińska - studentka psychologii.

We współpracy z Biblioteką Instytutu Informatyki Pracownia opracowała i wykonała projekt badawczy finansowany z Centralnej Rezerwy Badań Własnych UJ, poświęcony tematowi  ,,System gromadzenia, opracowywania i udostępniania literatury naukowej w specjalistycznej postaci elektronicznej dla ludzi z dysfunkcją wzroku''.

Pracownia stworzyła własny program z kategorii ,,text to speach'' kierując się potrzebą dostępu studentów do materiałów dydaktycznych w sytuacji braku komputera. Program ten nagrywa dany tekst do pliku dźwiękowego, który można odtwarzać na diskmanie. 

Pracownia przeszkoliła w zakresie posługiwania się programami ,,Jaws for Windows'' i ,,Supernova'' następujące osoby: Marzena Luks - studentka filologii ukraińskiej, Grzegorz Pająk - student dziennikarstwa,   Anna Jarosińska - studentka psychologii, Dawid Górny - student prawa.

Pracownia nawiązała współpracę z czeskim ośrodkiem rehabilitacji osób niewidomych w Pradze w zakresie wykorzystania monitorów i drukarek brajlowskich - Przemysław Donat i Jan Halousek. Pracownia odnowiła kontakty z niemieckim akademickim ośrodkiem kształcenia niewidomych w Karlsruhe - Joachim Klaus. Odbyliśmy kilka roboczych spotkań z centrum pomocy dla niepełnosprawnych studentów Akademii Podlaskiej - Stanisław Jakubowski i Dariusz Mikułowski. Prowadzona jest dalsza współpraca z Polskim Towarzystwem Tyflologicznym i Ośrodkiem wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Krakowie.

Na zaproszenie Akademii Górniczo-Hutniczej, podczas dni otwartych prowadzący Pracownię Tyfloinformatyczną Instytutu Informatyki UJ wygłosił prelekcje na temat - ,,Technologie dostępowe dla niewidomych''.

Na prośbę polskiego Związku Niewidomych we współpracy z Fundacją Edukacji Informatycznej II UJ Pracownia przygotowała ofertę stanowisk pracy dla osób niewidomych, które mogłyby być wykonywane przy zastosowaniu specjalnie uzbrojonego komputera (patrz Załącznik A poniżej).

Pracownia stworzyła programy do przygotowania i nagrania audiodeskrypcji (patrz Załącznik B poniżej) do filmów w formacie V-CD. Drugą pozycją na liście specjalistycznego oprogramowania dla niewidomych jest wyżej wspomniany program do przetwarzania tekstu do pliku dźwiękowego. Projekt kolejnego programu dedykowany jest zagadnieniom orientacji w przestrzeni dla osób niewidomych. Wykonanie tego programu Pracownia powierza dwóm studentom, dla których temat ten może się stać pracą magisterską.

 

 

 

Załącznik A:   Oferta szkoleń dla osób niewidomych i słabo widzących

 

Każde szkolenie trwa 60 godzin. Składa się na nie 7 spotkań po 8 godzin każde oraz czterogodzinne konsultacje. Konsultacje odbywają się zwykle po tygodniu lub dwóch od zakończenia cyklu szkoleń, aby umożliwić przedyskutowanie problemów z jakimi zetknęli się uczestnicy.

 

Proponowane szkolenia:

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

podstawy prawno - ekonomiczne zakładania własnej ,,małej'' firmy

16

podstawy użytkowania systemu MS Windows

12

zasady wyszukiwania informacji i poruszania się po Internecie

12

praktyczne użytkowanie podstawowych aplikacji komputerowych dla osób niewidomych i słabo widzących

16

konsultacje po zajęciach

4

 

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

charakterystyka i demonstracja przykładowych programów z najważniejszych kategorii oprogramowania (systemy operacyjne, aplikacje biurowe, bazy danych, kompilatory, aplikacje graficzne, aplikacje dźwiękowe, oprogramowanie do tworzenia stron WWW, systemy wyszukiwania informacji w sieci, programy narzędziowe)

40

sposoby pozyskiwania oprogramowania

8

zasady licencjonowania oprogramowania (freeware, shareware, oprogramowanie komercyjne, licencje typu MOLP)

8

konsultacje po zajęciach

4

 

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

charakterystyka i zasady używania programów pocztowych

16

generowanie i rozsyłanie ogłoszeń pocztowych

8

zasady prawne tworzenia i używania adresów potencjalnych klientów - ustawa o ochronie danych osobowych

8

metody pozyskiwania adresów potencjalnych klientów

24

konsultacje po zajęciach

4

 

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

podstawy tworzenia stron WWW - język HTML

16

podstawy używania baz danych - język SQL

16

dostęp do baz danych ze stron WWW

16

administracja i utrzymywanie stron WWW

8

konsultacje po zajęciach

4

 

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

podstawy używania systemu MS Windows

12

obsługa programów do obróbki dźwięku

8

praktyczne użytkowanie podstawowych aplikacji komputerowych dla osób niewidomych i słabo widzących

8

obsługa urządzeń do nagrywania i obróbki dźwięku

14

doskonalenie warsztatu radiowego

14

konsultacje po zajęciach

4

 

 

tematyka zajęć:

ilość godzin

skanowanie utworów muzycznych i przetwarzanie do zapisu Braill’owskiego

16

edycja utworów muzycznych w Braillu,

16

przetwarzanie do zapisu nutowego (,,czarno drukowego'')

16

zasady świadczenia usług typu ,,muzyka na imprezach kulturalno - oświatowych''

8

konsultacje po zajęciach

4

 

 

Załącznik B:  Audiodeskrypcja - film, teatr i wystawy dla niewidomych

 

Pojęcie audiodeskrypcji

Audiodeskrypcja jest to technika narracyjna pozwalająca osobom niewidomym usłyszeć to czego nie mogą zobaczyć podczas projekcji filmowej, przedstawienia teatralnego czy ekspozycji wystawienniczej. Audiodeskrypcja za pomocą opisu słownego dostarcza więc  osobom niewidomym lub niedowidzącym tych informacji, które przez innych widzów odbierane są wyłącznie w postaci wizualnej.

W zastosowaniu do filmu kinowego, TV lub video dodatkowa ścieżka komentarza opisowego pojawia się w przerwach pomiędzy dialogami, analogicznie podczas przedstawienia teatralnego na żywo. W niektórych krajach telewidzowie mogą odbierać ścieżkę z audiodeskrypcją na specjalnym kanale fonii uruchamianym opcjonalnie lub na kanale zwykłej fonii. W takim przypadku dodatkowy opis jest odbierany przez wszystkich widzów programu. Widzowie teatralni odbierają opis słowny - podobnie jak podczas tłumaczeń symultanicznych - za pomocą miniaturowych odbiorników z słuchawką .

Audiodeskrypcja w USA

Technikę audiodeskrypcji wynaleziono i zastosowano w praktyce w Stanach Zjednoczonych w początkach lat 80-tych. Według niektórych autorów pierwsze założenia teoretyczne w tej dziedzinie opracował już w latach 70-tych profesor Gregory Frazier z San Francisco State University. Panuje jednak powszechna zgoda, że pierwszy system audiodeskrypcji wynaleziono i uruchomiono w 1981 roku w teatrze Arena Stage w Waszyngtonie. W teatrze tym istniała już aparatura wzmacniająca dźwięk dla niedosłyszących i powstał pomysł czy nie da się jej jakoś wykorzystać, aby była pomocna także dla niewidomych. Teatr skonsultował się w tej sprawie z niewidomą od dziecka Margaret Pfanstiehl, z  fundacji Metropolitan Washington Ear, świadczącej usługi czytania przez radio. Margaret Pfanstiehl oraz jej mąż  Cody Pfanstiehl, opracowali i wdrożyli w Arena Stage Theater pierwszy na świecie system narracji dla niewidomych nazwany później ,,audiodeskrypcją''. W tym samym roku państwo Pfanstiehl założyli firmę Audio Description Service zajmującą się profesjonalnie opracowywaniem narracji opisowej do przedstawień teatralnych. Do końca lat 80-tych na terenie USA działało już ponad 50 przedsięwzięć tego typu. Jednocześnie technikę audiodeskrypcji zastosowano do opisu programów TV oraz filmów na kasetach video. Z początkiem lat 90-tych nastąpił dalszy gwałtowny rozwój usług w dziedzinie audiodeskrypcji - programy TV z dodatkową narracją opisową są w USA oglądane w ok. 30 mln gospodarstw domowych.

Amerykański rynek usług w dziedzinie audiodeskrypcji dla potrzeb TV i video zdominowany jest aktualnie przez dwie firmy: Descriptive Video Services DVS oraz Narrative Television Network NTT. DVS będąca częścią WGBH Educational Fundation pracuje dla potrzeb publicznej sieci telewizyjnej PBS Public Broadcasting Service i jest finansowana głównie ze środków publicznych. Według danych WGBH Fundation Programy przygotowane przez DVS nadawane są przez 169 stacji telewizyjnych współpracujących z Public Broadcasting Service i docierają do ponad 80% gospodarstw domowych w USA. Łączny czas emisji programów deskryptowanych wynosi ok. 10 godzin tygodniowo. DVS współpracuje też z niektórymi sieciami telewizji kablowej - około 30 deskryptowanych filmów tygodniowo jest nadawanych tą drogą. Filmy i programy deskryptowane przez DVS są też dostępne na kasetach video w otwartym formacie nie wymagającym żadnych dodatkowych urządzeń oprócz magnetowidu i telewizora. W sieci PBS narracja opisowa nadawana jest z wykorzystaniem możliwości transmisji stereo. Telewidz chcący odbierać deskryptowane programy musi posiadać stereofoniczny odbiornik TV z opcją Second Audio Program (SAP). Opcja ta przewidziana jest do transmisji drugiej wersji językowej i stanowi standard we współczesnych odbiornikach amerykańskich. Dostępne są też przystawki pozwalające odebrać ścieżkę deskrypcji niezależnie od typu posiadanego odbiornika TV.

Narrative Television Network została założona w 1988 roku przez Jima Stovala. Stovall utracił wzrok w wieku 29 lat i postanowił nie opuszczać swego pokoju wyposażonego w telewizor, radio i pokaźny zbiór kaset video. Szybko jednak zauważył, że pełny odbiór filmów wyłącznie w oparciu o ścieżkę dialogową nie jest możliwy. Wraz z Kathy Harper rozpoczęli na pożyczonym sprzęcie próby wyprodukowania ścieżki dźwiękowej, którą chcieli następnie dodawać do filmów video. Mimo iż nie mieli żadnego przygotowania fachowego udało im się wyprodukować kilka pierwszych kaset. Rok później otrzymali za to nagrodę National Academy of Television Arts and Sciences. Dzisiaj NTN jest jedną z najszybciej rozwijających się sieci TV w USA. NTN emituje ok. 20 godzin deskryptowanego programu tygodniowo, posiada 1200 stacji nadawczych i afiliowanych dystrybutorów kablowych, dociera do 25 mln gospodarstw domowych. Poza USA NTN odbierana jest w 11 innych krajach, między innymi w Kanadzie i Nowej Zelandii.

Ścieżka audiodeskrypcji nadawana jest przez NTN wraz z normalną ścieżką dźwiękową, jej odbiór nie wymaga więc żadnych specjalnych urządzeń, ale odbiorca nie może wyłączyć ścieżki opisu. Ta ostatnia cecha stanowi część sukcesu sieci - ok. 60% widzów to osoby w pełni widzące którym odpowiada obecność narracji opisowej ponieważ w trakcie oglądania takiej telewizji mogą zajmować się jednocześnie czymś innym. Aktywność NTN obejmuje też deskryptowanie przedstawień teatralnych i filmów video - część kolekcji ponad 200 tytułów jest dostępna on line na serwerze NTN www.narrativetv.com. Podobnie jak DVS także NTN finansowana jest głównie z funduszy rządowych za pośrednictwem  Departamentu Edukacji USA.

Podstawę prawną dla emisji deskryptowanych programów telewizyjnych stanowią w USA decyzje Federal Communications Commission (FCC). Ostatnia nowelizacja w tej kwestii z 21 lipca 2000 roku nakłada na stacje telewizyjne obowiązek emisji co najmniej 50 godzin deskryptowanych programów kwartalnie w godzinach wysokiej oglądalności i/lub programów dla dzieci. Te same zasady odnoszą się do nadawców telewizji satelitarnej i kablowej o ile mają więcej niż 50 000 prenumeratorów. Nowe prawo będzie w pełni obowiązywać od kwietnia 2002 roku.

Audiodeskrypcja w Europie

Według materiałów brytyjskiej Independent Television Commision, odpowiednika polskiej Rady Radiofonii i Telewizji pierwsze na kontynencie europejskim zastosowanie techniki audiodeskrypcji miało miejsce w połowie lat 80-tych na Wyspach Brytyjskich w małym teatrze ,,Robin Hood, w mieście Averham, Nottinghamshire. Następnie aparaturę do narracji opisowej zainstalowano w prestiżowym teatrze ,,Royal'' w Windsorze. Obecnie audiodeskryptowane przedstawienia wystawia regularnie ponad 40 teatrów w Wielkiej Brytanii. W innych państwach europejskich liczba ta jest zdecydowanie niższa - np. we Francji 5 teatrów. Technika audiodeskrypcji ,,na żywo''. Charakterystyczna dla przedstawień teatralnych, stosowana jest też w wielu krajach europejskich w kinach. W Anglii do regularnego opisu projekcji filmowych zastosował ją po raz pierwszy ,,Chapter Arts Centre'' w Cardiff. We Francji Association Valentin Haüy uruchomiło obwoźny serwis organizujący w całym kraju deskryptowane projekcje filmowe.

Początki zainteresowania audiodeskrypcją programów telewizyjnych w Europie wiążą się z działalnością Audetel Consortium założonego w 1991 roku pod auspicjami Komisji Europejskiej. W skład tego konsorcjum weszli nadawcy programów TV, producenci sprzętu oraz organizacje społeczne. Celem konsorcjum było opracowanie technicznych, logistycznych i finansowych podstaw emisji ścieżki audiodeskrypcji w sieciach telewizyjnych na obszarze Unii Europejskiej. Po 10-ciu latach projekt ten nie wyszedł poza prace studialne i eksperymentalne. Głównym powodem zapóźnienia w tym względzie jest brak w europejskim systemie telewizyjnym drugiego kanału fonii którym dysponuje telewizja amerykańska, nie ma też wolnych częstotliwości na których można by taki kanał uruchomić. W tej sytuacji uwaga i nadzieje koncentrują się na telewizji cyfrowej oferującej znacznie lepsze warunki techniczne do implementacji ścieżki audiodeskrypcji.

Prace nad prawnymi i technicznymi podstawami zastosowania audiodeskrypcji w przyszłej naziemnej telewizji cyfrowej są najbardziej zaawansowane w Wielkiej Brytanii. Ustawa z 1996 roku zobowiązuje Komisję ds. Telewizji ITC nie tylko do ustalania proporcji deskryptowanych programów do całości emisji ale także do opracowywania i publikowania zasad poprawnego przygotowywania tego rodzaju narracji, aby była maksymalnie zrozumiała dla różnych kategorii widzów, np. osób starszych. Kodeks taki został opublikowany przez ITC w maju 2000 i jest pierwszym tego typu dokumentem na świecie. Kodeks zawiera szczegółowe techniczne zasady tworzenia ścieżki narracyjnej w programach telewizyjnych różnego typu. Podstawy do stworzenia tych zasad dostarczyły badania prowadzone przez konsorcjum AUDETEL w pierwszej połowie lat 90-tych. Kodeks ma charakter zaleceń i nie jest obligujący w sensie prawnym dla producentów audio deskryptowanych programów.

Opracowano na podstawie:

,,ITC Guidance On Standards for Audio Description'' Independent Television Commission May 2000

http://www.itc.org.uk/

John A Simpson ,,When a WordIs Worth A Thousand Pictures Improved Television Access For Blind Viewers In The Digital Era'', November 1999 ISBN: 0958706522, http://www.bca.org.au/digtv.htm

Joel Snyder ,,Audio Description - The Visual Made Aural'', Joel Snyder ,,Speech to the Audio Description Association of England ,,

http://www.artswire.org/ad/home.html

Descriptive Video Services web site http://main.wgbh.org/wgbh/access/dvs/

Narrative Television Network web site http://narrativetv.com/

CPB-WGBH National Center for Accessible Media http://main.wgbh.org/wgbh/pages/ncam/